चण्डासुर मारिएको खुशीयालीमा बनेपामा ऐतिहासिक चण्डेश्वरी जात्रा (दुर्लभ भिडियो सहित)

पढ्न लाग्ने समय : 6 मिनेट

‘ल्हाकाः पालुं हाः पाः लाक हाः हाकनं छकः हाः .... अर्थात सबैले एकैचोटी उचालौं, मिलाएर उचालौं.........’ यस्तै उत्साहजनक एवं उल्लासपूर्ण स्वरहरु सुन्न सकिन्छ बनेपाको जात्रामा ।

बनेपा, जसलाई नेवार भाषामा भोंत भनिन्छ । काठमाडौंबाट २६ किलोमिटर टाढा काभ्रे जिल्लाको सुन्दर शहर हो– बनेपा ।

जहाँ हरेक वर्ष बुद्ध पूर्णिमाको दिन प्रसिद्ध चण्डेश्वरी माईको जात्रा सुरु हुन्छ । विशेष उत्सवको रुपमा मनाइने चण्डेश्वरी जात्राको धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्व छ ।

जात्राको पहिलो दिन बिहान सबेरै मत पूजा (चिराग यात्रा) निकालिन्छ । बनेपाका बासिन्दाले धिमे, नाय्खिं, छुस्या लगायत विभिन्न बाजागाजा सहित आस्था भएका सबैले आ–आफ्नो घरबाट चिराग बोक्दै बनेपाको लाय्कुमा जम्मा भई जलेश्वर महादेव (जसिगा) सम्म पुगेर विसर्जन गरिन्छ । मत पूजासँगै औपचारिक रुपमा जात्रा शुरु भएको मानिन्छ ।

चण्डेश्वरी देवतालाई लसःकुस अर्थात स्वागत गर्ने प्रतीकको रुपमा मत पूजा गरिएको मान्यता रहिअाएको छ । यस दिन जसिगाः अर्थात जलेश्वर महादेवमा मेला नै लाग्ने गर्दछ । यहाँ स्नान गरेमा शुद्ध भइन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ । पूर्णिमाकै दिन बनेपाको तीनधारामा बनाइएको पांग्रा नभएको खटलाई भेडा बलि दिइएपछि देवता नभएको खाली खटलाई विभिन्न बाजागाजा सहित स्थानीय सयौं युवाहरुले बोकेर ल्हाका पालुं हाः भन्दै चण्डेश्वरी पुर्‍याउने गर्दछ । ‘ल्हाकाः पालु हाः अर्थात सबैले एकैचोटी उचालौं’ खटमा बसेका द्वारेले जब रथ उचाल्नको लागि यसरी बोलिरहन्छन्, तब खट बोक्ने युवाहरु एकैसाथ खट उचाल्छन् र कराउन थाल्छन् ‘हाः....... ।’

चण्डेश्वरी मन्दिरसम्म खट लैजाने क्रममा शीर मेमोरियल अस्पताल नजिकको उकालोको दृश्य भने निकै रोमाञ्चक हुन्छ र यसलाई धेरैले हेर्न छुटाउँदैनन् । यस उकालोमा खटलाई कतै नबिसाई एकैपटक माथि पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ । यसकारण ठाडो उकालोमा पनि खटलाई एकपटक पनि नबिसाई माथि पुर्‍याइन्छ । खटलाई मन्दिर नजिक पुर्‍याएपछि विधिपूर्वक पूजा गरि चण्डेश्वरी देवीको मूर्तिलाई खटमा राखिन्छ । देवीको मूर्तिलाई खटमा राखेपछि सबैभन्दा पहिला बनेपाका धलंछेँ साय्मि खलःबाट ल्याइएको पूजा गरेपछि मात्र अन्य भक्तजनहरुको पूजा लिने परम्परा रहिआएको छ । भोलिपल्ट बिहानसम्ममा सोही स्थानमा रहेको देवी सहितको खटलाई विधिपूर्वक पूजाआजा सकेर पुनः खटलाई बनेपाको वकुटोलतर्फ ल्याइन्छ ।

खटलाई प्राचीन लाय्कू दरबारसम्म पुर्‍याइन्छ र त्यहाँबाट चण्डेश्वरी देवीको मूर्तिलाई अर्को सानो खटमा राखेर पुनः वकुटोलमै ल्याइन्छ । यस स्थानमा मासु छर्ने जात्रा जसलाई नेवारीमा कलंदान भनिन्छ, पूजा गर्ने परम्परा रहँदैआएको छ । कलंदान पछि मूर्तिलाई सानो खटमा राखेर पुनः चण्डेश्वरीमा पुर्‍याएपछि जात्रा सकिन्छ ।

जात्राको क्रममा चण्डेश्वरी मन्दिर भित्र रहेका पिगं देवताहरुलाई १२ वटा बोका बली दिने गरिन्छ । १२ वटा बोका मध्ये एउटा बोका द्वारे र अर्को बोका जोशीलाई दिइने चलन छ भने बाँकी बोकाको मासु कलंदान गरिन्छ । कलंदान जात्रामा मासुलाई प्रसाद स्वरुप भीडमा फालिन्छ ।

प्रायःजसो राति हुने यस जात्रामा कलंदान गरेको मासु समात्न तँछाड मछाड नै हुने गर्दछ । चण्डेश्वरी जात्रामा बनेपाका स्थानीय मानन्धर, भोछिभोया, राजवाहक लगायतका सबै नेवार समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहने भएकोले यो जात्रालाई विशेष महत्वका साथ लिइने गरिएको छ । सबै समुदायसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुनाले यो जात्रालाई बनेपाका बासिन्दाले दशैं तिहारभन्दा ठूलो पर्वको रुपमा लिने गरेका छन् ।

धार्मिक कथन अनुसार दैत्यराज चण्डासुरले लामो समयसम्म तपस्या गरेपछि कुनै पनि पुरुषले आफूलाई मार्न नसक्ने वरदान पाए । त्यसपछि पाताल, मच्छेमण्डल र स्वर्गमा चण्डासुरले हाहाकार मच्चाउन थालेपछि उनीहरु भागेर बनेपाको चण्डेश्वरीमा अवस्थित रक्तचन्दन वनमा पुगे । स्वर्गका राजालाई समेत चण्डासुरले जितेपछि देवताहरुको भागाभाग भयो । देवताहरु ज्यान जोगाउनका लागि पन्छीको रुप धारण गरी वनबाट अलप भए । चण्डासुरका अनुयायीले रक्तचन्दन वनमा कोही नभएको र एउटी राम्री युवती चम्पक वृक्षभित्र बसेको बताएपछि चण्डासुरले वृक्षमा प्रहार गरे । त्यहाँबाट कुमारी चण्डेश्वरी प्रकट भइन, चण्डासुरलाई मार्न प्रयास गरिन् तर असफल भइन् । त्यसपछि उनी भगवतीको रुपमा प्रकट हुन्छिन र चण्डासुरको बध गरेर देवताको रक्षा गर्छिन् । यही खुसीयालीमा जात्रा मनाइँदै आएको धार्मिक कथन रहेको इतिहासविद्हरूको तक रहने गरेको छ ।


वि.संं २०२४, चण्डेश्वरी जात्रा उत्सव

अहिले पनि चण्डेश्वरी मन्दिर परिसरमा कुमारी चण्डेश्वरीको रुपमा दुई शिलास्तम्भ र त्यसमाथि दुई मयुर छन् भने भगवतीको रुपमा दुई शिलास्तम्भ र त्यसमाथि दुई सिंह रहेका छन् । यस मन्दिरसँग सम्बन्धित इसापूर्व ५११ को ताद्पत्र नै भेटिएकोले पनि चण्डेश्वरीको इतिहास धेरै पुरानो भएको मान्न सकिने इतिहासकारहरूको तर्क रहेको छ । 

सन्दर्भ सामाग्री

विभिन्न अनलाइनहरू
स्टीभ रिचर्ड ड्वेल
डउड हल

 

धेरै पढिएको

  1. सेतो दरबारमा आगलागीः नेपालमा दमकल भित्रियो, अत्तर फुटेर बग्दा वासनाले तीनै सहर मगमगायो
  2. चन्द्रज्योति विद्युत गृह उद्घाटनका अवसरमा श्री ३ चन्द्रशमशेरले दिएको 'स्पीच'
  3. फाल्गुन २९, दशरथ रंगशालामा ९३ जना खेलप्रेमीले ज्यान गुमाएको दिन
  4. नेपालको पहिलो सिनेमा घर, 'फस्ट सो' हेर्ने सधैं राजा
  5. यस्तो थियो नेपालले किनेको पहिलो पानी जहाज
  6. तानाशाह हिटलरले जुद्धशमशेरलाई दिएको ऐतिहासिक मोटर
  7. नेपालकै पहिलो बिजुली बत्ति बलेको घर
  8. जङ्गबहादुर राणाको तलब थियो होला ? त्यो बेला एक रुपैँयामा २२ माना मसिनो चामल आउँथ्यो।
  9. पिचमा घोडा कुदाउँदा चिप्लिएर लड्ला भनि न्यूरोडको सडक आधा ग्राभ्रेल बनाइयो
  10. स्याल कराउने ताहाचलमा सेतो सोल्टी होटल